Muzyka wsp蟪czesna
Relacje
Opera
Historia
P硑ty
Archiwum Artyku硑 Ksią縦i P硑ty Autorzy Koncerty Prenumerata Reklamy i Og硂szenia Forum Kontakt
Historia  Szczecińska wytw贸rnia fortepian贸w Wolkenhauera

W historiografii Szczecina niewiele miejsca poświęcono budownictwu instrument贸w muzycznych. A jest to zagadnienie, kt贸re powinno zainteresować r贸wnież polskich badaczy. W roku 1945, gdy Szczecin znalazł się w granicach państwa polskiego, prawie cały niemiecki dorobek materialny w dziedzinie kultury, w tym także instrumenty muzyczne, pozostał w tym mieście. Fortepiany i pianina zbudowane przed laty w szczecińskich wytw贸rniach służą jeszcze dziś (jeśli zachowane w dobrym stanie i należycie konserwowane) polskim muzykom i melomanom.

Podobnie było z instrumentami niemieckich budowniczych, kt贸re zachowały się na terenie Dolnego Śląska. W regionie tym budownictwo chordofon贸w klawiszowych już od końca XVIII wieku miało swoich przedstawicieli, a gł贸wnymi ośrodkami produkcji były Wrocław i Legnica. Tereny centralnych ziem Rzeczpospolitej oraz odzyskany w 1945 roku Śląsk doczekały się już solidnych opracowań monograficznych historii budownictwa instrument贸w(1). Natomiast w dalszym ciągu niewiele wiemy o dziejach muzycznego instrumentarstwa na p贸łnocnych ziemiach Polski, Pomorzu Zachodnim, w dawnych Prusach Wschodnich (Warmia i Mazury), czy w dawnej wschodniej Brandenburgii - dzisiejszej Ziemi Lubuskiej. Chlubnym wyjątkiem jest tutaj Gdańsk, kt贸remu poświęcono niejedną pracę.(2) Z powyższych względ贸w należałoby więc zacząć wypełniać tę lukę.

W dziewiętnastowiecznym Szczecinie, największym mieście Pomorza Zachodniego, na miarę lokalnych warunk贸w i możliwości rozwijała się kultura muzyczna, zar贸wno w postaci ruchu koncertowego i muzyki kościelnej, jak r贸wnież szeroko pojętej kultury mieszczańskiej, w kt贸rej dominującą rolę odgrywało domowe muzykowanie. Ambicje kulturalne Szczecina uczyniły z tego miasta ważny ośrodek życia artystycznego regionu. Przypomnijmy, że przez wiele lat mieszkał tu i pracował Carl Loewe (1796-1869), znany organista i kompozytor, tw贸rca m.in. Ballad do sł贸w Adama Mickiewicza. To tutaj odbyło się światowe prawykonanie w 1827 roku Uwertury "Sen nocy letniej" Feliksa Mendelssohna-Bartholdy'ego, jednego z arcydzieł epoki romantyzmu. W orkiestrze miejskiego teatru zaczynał swą karierę Johann Wilhelm Gabrielski (1791-1846), znakomity wirtuoz fletu i kompozytor. W Szczecinie działał przez pewien czas Anton Webern (1883-1945), wybitny przedstawiciel szkoły wiedeńskiej.

Najważniejszym i najpopularniejszym instrumentem mieszczańskiej kultury muzycznym XIX wieku był fortepian, a nieco p贸źniej także bardziej rozpowszechnione, tańsze pianino. Na przestrzeni p贸łtora wieku w Szczecinie wystąpiło wielu wybitnych pianist贸w, jak np. Hans von B眉low, Ferruccio Busoni, Anton Rubinstein, Raul Koczalski, Karol Tausig, Emil von Sauer, Claudio Arrau, Xawer Scharwenka, Artur Schnabel, Frederic Lamond, Wilhelm Backhaus, Leopold Godowski, Walter Gieseking, Edwin Fischer(3). Rozkwit pianistyki, zar贸wno profesjonalnej, jak i amatorskiej, stymulowały budownictwo fortepian贸w i pianin. W wieku XIX i w pierwszej połowie XX stulecia w Szczecinie działały warsztaty i wytw贸rnie produkujące chordofony klawiszowe, m.in. C. P. Thomas (ok. 1830), Ernst Wilke (zał. 1840), Ewald Herzog (zał. ok. 1886), A.E. Wegner (zał. 1897), Gebr眉der K枚hler (zał. 1920), jak r贸wnież pracownie naprawcze oraz samodzielni stroiciele-korektorzy. Osobny rozdział w historii muzycznego instrumentarstwa w tym mieście zapisała wytw贸rnia Wolkenhauera, kt贸ra szybko zdobyła sobie jedną z czołowych pozycji w przemyśle muzycznym Pomorza Zachodniego. Założył ją w roku 1853 Georg Wolkenhauer, początkowo jako warsztat naprawczy i skład instrument贸w muzycznych. Firmę tę przejął i znacznie rozbudował brat Georga Wolkenhauera - Eduard Adolf Richard. On też zainicjował produkcję instrument贸w.
Richard Wolkenhauer (używał swojego trzeciego imienia) urodził się 29 marca 1835 roku w Hanowerze(4). Pochodził z rodziny muzyk贸w i nauczycieli, lecz pragnął poświęcić się zawodowi kupieckiemu. W latach pięćdziesiątych przybył do Szczecina i w roku 1857 przejął od swego brata Georga, znanego w Szczecinie muzyka, założony przez niego skromny początkowo zakład. Dzięki zaangażowaniu, zmysłowi przedsiębiorczemu i handlowemu, szybko doprowadził firmę do rozkwitu. Już w 1870 roku Wolkenhauer uzyskał tytuł nadwornego dostawcy pruskiego (Hoflieferant), wkr贸tce także tytuły nadwornego dostawcy Badenii, Weimaru, Mecklemburgii-Schwerina i księcia Prus Fryderyka Karola. W 1871 roku przejął wytw贸rnię fortepian贸w Huet, kt贸rą w 1873 znacznie rozbudował. Połączywszy z nią założony wcześniej skład fortepian贸w, rozpoczął produkcję instrument贸w. Gdy niekorzystne stosunki w branży instrumentarskiej nie pozwoliły mu na dalszą rozbudowę firmy w Szczecinie, został udziałowcem w innych, pozamiejscowych przedsiębiorstwach. W roku 1873 zakupił Hofpianofabrik Wilhelm Biese w Berlinie, następnie został na kr贸tko wsp贸łwłaścicielem fabryki fortepian贸w Johann K眉hse w Dreźnie. Berlińską firmę doprowadził do znakomitej kondycji i odprzedał ją z powrotem poprzedniemu właścicielowi. W roku 1874 roku Wolkenhauer kupił tzw. pałacyk Velthusena z drugiej połowy XVIII wieku (obecnie ul. Staromłyńska 13, siedziba Zespołu Szk贸ł Muzycznych), gdzie produkowano instrumenty, wystawiano je i sprzedawano. Budynek ten stał się także rezydencją właściciela firmy.

W latach 1879 i 1880 Wolkenhauer odznaczony został pruskimi medalami i nagrodami za osiągnięcia w dziedzinie przemysłu i rzemiosła. Według rocznego sprawozdania Izby Handlowej w Szczecinie za 1883 rok, wytw贸rnia sprzedała 1200 instrument贸w, gł贸wnie na Pomorzu, w Prusach Wschodnich i Zachodnich, Szlezwiku-Holsztynie, a także eksportowała je do Szwecji i Norwegii. Instrumenty budowano w贸wczas w macierzystej siedzibie firmy, oraz na zam贸wienie w Berlinie, Dreźnie i Lipsku. Przy produkcji fortepian贸w i pianin w Szczecinie Wolkenhauer zatrudniał ok. 60 pracownik贸w.

W dziedzinie budowy fortepian贸w Richard Wolkenhauer był tw贸rcą szeregu patent贸w i wynalazk贸w, zwłaszcza polepszających płytę rezonansową w fortepianach. Instrumenty firmy zdobyły szereg medali i wyr贸żnień na wystawach przemysłowych, m.in. w 1881 roku w Kr贸lewcu i Kołobrzegu (medal srebrny), w 1883 srebrny medal w Landsbergu nad Wartą (Gorz贸w Wielkopolski). Także jako obywatel Szczecina cieszył się Wolkenhauer wielkim szacunkiem i poważaniem. Powszechnie znana była jego działalność dobroczynna. Jako osoba szanowana i godna zaufania, Wolkenhauer otrzymywał członkostwo honorowe r贸żnych organizacji i stowarzyszeń muzycznych, śpiewaczych, Stowarzyszenia im. Pestalozziego i in. Przyjaźnił się z wieloma ludźmi kultury i sztuki, kt贸rzy podczas pobytu w Szczecinie często go odwiedzali. Był zdolnym przedsiębiorcą, a jego działalność na tym polu przynosiła mu także duże sukcesy materialne. Zmarł po długiej chorobie w Szczecinie 23 grudnia 1905 roku(5).

Instrumenty produkowane przez firmę Wolkenhauera to gł贸wnie pianina, w mniejszej ilości fortepiany. Pianino Wolkenhauera z ok. 1870-80 roku o numerze fabrycznym 2449 to instrument będący obecnie własnością Muzeum Narodowego w Szczecinie; jest on eksponowany w tamtejszym ratuszu staromiejskim(6). Przy jego budowie zastosowano r贸żne techniki zdobnicze, jak snycerkę czy inkrustację. Instrument o wysokości 128 cm, szerokości 147 i głębokości 34 (66) cm, fornirowany jest drewnem orzechowym. Drzwi g贸rne posiadają trzy płyciny o brzegu profilowanym, płyciny boczne na planie prostokąta o falistych liniach, z ruchomymi świecznikami z brązu. Płycina środkowa jest owalna, ozdobiona płaskorzeźbą w postaci głowy Beethovena, odlaną z pyłu drzewnego. Po bokach drzwi g贸rnych znajdują się ozdobne pilastry, pionowo kanelowane. Pokrywa klawiatury jest profilowana "esowato", na jej wewnętrznej stronie znajduje się tabliczka firmowa inkrustowana mosiądzem. St贸ł klawiaturowy obwiedziony jest profilowaną listwą, drzwi dolne zawierają jedną płycinę o brzegach profilowanych, zaś podpory konsoli (nogi) mają wykończenie ażurowe, rzeźbione, z wolutą u g贸ry, ozdobioną perełkami od frontu i orlą łapą u dołu. Klawiatura wykładana jest kością słoniową i hebanem. Pianino ma starszą konstrukcję prostostrunną (naciąg 1-2-3-strunowy) z p贸łmetalową ramą i trzema wspornikami, bez opancerzenia strojnicy. Mechanizm jest g贸rnotłumikowy, zakres klawiatury obejmuje siedem oktaw (A2-a4), instrument posiada dwa pedały.

Zar贸wno konstrukcja, jak i wystr贸j zewnętrzny pianina, odpowiadały w zasadzie 贸wczesnym standardom w sztuce instrumentarskiej. Należy jednak dodać, że w tym czasie budowano już pianina o nowszej konstrukcji krzyżowej, z pełną odlewaną ramą, opancerzeniem strojnicy i z mechanizmem dolnotłumikowym. Nie świadczy to jednak, że opisane pianino jest dowodem konserwatyzmu budowniczego, gdyż np. mechanizm g贸rnotłumikowy stosowany był jeszcze w pierwszych dekadach XX wieku, całkowicie wychodząc z użycia dopiero po I wojnie światowej. Zachowało się zresztą szereg instrument贸w szczecińskiej firmy zbudowanych według nowszych założeń konstrukcyjnych.

Po śmierci Richarda Wolkenhauera wytw贸rnię fortepian贸w prowadzili dalej jego spadkobiercy: wdowa Karoline, c贸rka Lina Wartenberg oraz jej syn Kurt Wartenberg. Długoletni pracownik firmy Hans Beltz otrzymał generalne pełnomocnictwo. Firma posiadała własne filie i przedstawicielstwa, dystrybucją jej instrument贸w zajmowali się też samodzielni instrumentarze i muzycy. Np. nauczyciel muzyki ze Słupska Ehlert ok. 1876 roku prowadził przy Schlo脽strasse 6 skład fortepian贸w Wolkenhauera(7), a J. Lipczinsky z Lęborka (Lauenburg, Neuendorfstrasse 7), sam będąc budowniczym fortepian贸w, także oferował pianina Wolkenhauera po cenach fabrycznych. Instrumenty te reklamował jako "znakomite pianina ze słynnej nadwornej fabryki fortepian贸w G. Wolkenhauera", dając na nie dziesięcioletnią gwarancję(8). Simon Linsky w Bydgoszczy w Germania-Haus (Friedrichstrasse 35) także prowadził w początkach XX stulecia przedstawicielstwo szczecińskiej wytw贸rni(9). Podobnie w 1925 roku M. Foreczowa w Poznaniu (Aleja Marcinkowskiego 23) oferowała pianina Wolkenhauera(10). Szczecińska firma, kt贸rej wyroby zyskały powszechne uznanie klient贸w nie tylko na rynku lokalnym, w wyniku działań II wojny światowej zakończyła egzystencję.

Szereg instrument贸w marki Wolkenhauer zachowało się w posiadaniu prywatnym oraz w niekt贸rych plac贸wkach muzealnych, jak np. w Muzeum Narodowym w Szczecinie lub Muzeum Historii Przemysłu w Opat贸wku koło Kalisza. Niekt贸re z nich posiadają karty ewidencyjne w Krajowym Ośrodku Badań i Dokumentacji Zabytk贸w w Warszawie.


Przypisy

1 M.in.: B. Vogel Instrumenty muzyczne w kulturze Kr贸lestwa Polskiego. Krak贸w 1980; tegoż Fortepian polski. Z serii Historia muzyki polskiej, tom X, Warszawa 1995; K. Rottermund Budownictwo instrument贸w muzycznych na terenie Wielkopolski w XIX i 1. połowie XX wieku. Poznań 2002; tegoż Budownictwo fortepian贸w na Śląsku do 1945 roku. Szczecin 2004.
2 M.in.: B. Vogel The story of Wiszniewski family, piano makers of Gdańsk. W: Muzyka fortepianowa XI, Prace Specjalne nr 56 Akademii Muzycznej w Gdańsku, Gdańsk 1998; tegoż Pianos of Gdańsk until 1815. W: Muzyka fortepianowa XII, Prace Specjalne nr 59 Akademii Muzycznej w Gdańsku, Gdańsk 2001; tegoż Gdańskie klawikordy i klawesyny w XVII i XVIII wieku. "Muzyka" nr 1/2004; K. Rottermund Do historii budownictwa fortepian贸w w Gdańsku. W: Muzyka fortepianowa XI, op. cit.
3 M. Szczęsny Pianistyka i pianiści w Szczecinie w XIX stuleciu. W: Muzyka fortepianowa XII, op. cit; tegoż Pianistyka i pianiści w Szczecinie (1900-1945). W: Muzyka fortepianowa XIII, Prace Specjalne nr 63 Akademii Muzycznej w Gdańsku, Gdańsk 2004.
4 H. Henkel Lexikon deutscher Klavierbauer. Frankfurt am Main 2000.
5 "Zeitschrift f眉r Instrumentenbau" z 1 stycznia 1906 s. 292. Tamże portret szczecińskiego fortepianmistrza, prezentowany w niniejszym artykule.
6 Karta ewidencyjna z kartoteki instrument贸w muzycznych Krajowego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytk贸w, autorstwa Benjamina Vogla.
7 "Danziger Zeitung" z 29 stycznia 1876 i 3 sierpnia 1876 (Informacje p. Jerzego Michalaka z Gdańska, za kt贸re dziękuję).
8 "Danziger Zeitung" z 29 lipca 1876 i 3 sierpnia 1876.
9 Paul de Wit Welt-Adressbuch der gesamten Musikinstrumenten-Industrie. Leipzig 1906 s. 63.
10 "Dziennik Bydgoski" nr 81/1925 s. 12.
KRZYSZTOF ROTTERMUND

ROK L • NR 3 • 5 LUTEGO 2006

Mysz w Ruchu


ROK L • NR 3 • 5 LUTEGO 2006


2013r - Terminarz nadsy砤nia materia丑w


Biblioteka narodowa
Oficjalna witryna banku PKO BP

  Wstecz  Do g髍y  Napisz do nas  DrukujSkomentuj

Komentarze

pianino ( Krystyna Ku藕min-Smalc wyslano 2009-03-15 godz. 23:25 )  

Ruch Muzyczny ( Roman Malachi艅ski, S艂upsk wyslano 2008-02-22 godz. 09:35 )  

 

© 2006-2009 Biblioteka Narodowa